Wel of geen vrije wil

Paradoxaal vierkant voor vrije wilRecent vlamde het debat over het al dan niet bestaan van de vrije wil weer op. Naar aanleiding van boeken als “Wij zijn ons Brein” van Swaab, onderzoeken we of mensen al dan niet “vrij” zijn in hun keuzes. Is alles vastgelegd, bepaald of gedetermineerd door omstandigheden? Sturen onze hersenen ons aan? Of bestaat er keuzevrijheid? De discussie is al ouder dan het prijswinnende essay van Schopenhauer (“Nee, de vrije wil bestaat niet, maar dat ontslaat niemand van de verantwoordelijkheid voor zijn daden”). Wanneer een discussie over of-of ontstaat, is dat een zeker teken van een onderliggende paradox, een schijnbare tegenstelling. De pogingen om die paradox op te lossen, levert de energie voor de discussie. Het feit dat het onderwerp geen conclusie krijgt – hoogstens een geloof, een axioma, een veronderstelling of een niet te weerleggen hypothese – bevestigt de paradoxale natuur van de kwestie. Net als deze quote van Singer:

We must believe in free will — we have no choice. I.B. Singer

Het al dan niet vrije wil is een mooi voorbeeld van een paradoxale tegenstelling. Met behulp van het Semiotisch Vierkant (p. 39) kan ik de werking illustreren.

  1. In de linker bovenhoek (1a), zetten we het onderwerp “vrije wil” (of een vergelijkbaar begrip als “zelf”).
  2. Naar beneden plaatsen we dan de analoge ontkenning (1b), “onvrije wil“. Samen vormen ze één geheel, de vrije en de onvrije wil vullen elkaar aan.
  3. Diagonaal plaatsen we de digitale ontkenning (0b), “niet vrije wil“. Deze twee ontkenningen heffen elkaar op. De digitale ontkenning wordt ook geïmpliceerd door de analoge ontkenning. “onvrij” is heel goed te vergelijken met “niet vrij” en “niet vrij” kunnen we heel goed ongeveer gelijkstellen aan “onvrij”. Hetzelfde geldt mutatis mutandis voor “onzelf” en “niet zelf”.
  4. Dan kunnen we het complement naar boven toe invullen (0a): “niet onvrij“. De onvrije en de niet onvrije wil vormen samen weer één geheel.
  5. De paradox blijkt uit de pogingen om terug te keren naar “vrije wil”. Het “ontkennen van niet vrije wil” is niet hetzelfde als “bekennen van vrij wil”. Zelf is niet hetzelfde als de ontkenning van niet-zelf. Deze spanning maakt ons vrij. Deze spanning, de pogingen om dit “dilemma” op te lossen, vormt de bron van onze vrijheid en van onze onvrijheid.

Hebben mensen een vrije wil? Jazeker. Hebben mensen geen vrije wil. Dat ook! Het is allebei, alleen niet tegelijkertijd. Soms laten we ons voortdrijven op de impulsen van ons brein of de golven van een publieke opinie. Soms grijpen we in, kiezen we voor onszelf en roeien tegen de stroom in. Wat maakt dat we dat doen? Dat kunnen we niet weten. Wat als een paal boven water blijft staan, is dat we niet loskomen van de verantwoordelijkheid voor de gevolgen – ook de niet-intentionele gevolgen – van onze keuzes, onze handelingen. We determineren onszelf.

Over Jan Lelie

Loves to facilitate groups in complex situations
Dit bericht is geplaatst in paradox met de tags , , , . Bookmark de permalink.

Geef een reactie

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.