Ethiek, crisis en u

OvereenstemmenGisteren mocht ik een uiterst plezierige inscholing doen bij Gelling. Zoals te verwachten was, waren de verschillende archetypische opvattingen goed vertegenwoordigd. Ik was zelf wat te assertief, maar ik geloof dat ik er wel mee weg kwam. In de nabespreking kwamen we op het onderwerp “ethische handelen”, naar aanleiding van een stuk in de krant over het verplicht volgen van een training “ethiek” en het ondertekenen van een verklaring.

The work of art is the object seen sub specie aeternitatis; and the good life is the world seen sub specie aeternitatis. This is the connection between art and ethics.
Ludwig Wittgenstein, in Notebooks 1914-1916.

Mijn ethische richtlijn staat op pagina 62: handel altijd zo, dat het aantal keuzemogelijkheden toe neemt (Von Foerster). Maar dat is wel erg groen/geel. Bij ethiek denk ik verder aan “ken u zelf” en “alles met mate”. Ik vermoedde dat ethiek samenhangt met de paradoxen van “behoren” (het woord zegt het al: “erbij horen” en “hoe hoort het”). Ik zocht het uit en kwam tot het volgende:

identiteit: een eigen identiteit is altijd afgeleid van een groepsidentiteit, dat begint al met gezin, familie, stam, maar ook geslacht, haarkleur horen er toe en natuurlijk – in verband met de accountants: opleiding, beroep en kantoor. De paradox bestaat er uit dat je je eigen identiteit alleen kunt ontwikkelen door de groepsidentiteit te “ont-kennen”. Met name wanneer bepaalde handelingen onderdeel zijn van de identiteit van de groep (“de cultuur”) en deze “onethisch” zijn (in de ogen van anderen, vanuit een andere cultuur), ontstaat spanning.

betrokkenheid: de betrokkenheid bij waar je bij “hoort” is natuurlijk groter dan waar je niet bij (meent te horen) hoort, maar om jezelf te ontwikkelen moet je meer betrokken zijn bij de ander (bij mij gaat ontwikkelen van jezelf over het leren kennen, accepteren, van de ander in je zelf). Om betrokken te leren zijn bij een groep, dien je ook in staat zijn om buiten de groep te staan. (Interessant: twee keer “staan”). Dit houdt dan ook in dat je het gevaar loopt als een ketter, overloper, verrader bestempeld te worden of zelfs een scheuring, schisma te veroorzaken. (Hoeveel bedrijfsafsplitsingen hebben te maken met ethische vragen?).

individualiteit: misschien zit hier de kern van het ethisch vraagstuk (hmm, logisch natuurlijk, wanneer je uitgaat van het “ken jezelf” als het werk), het vermogen om als individu te zeggen: “ik doe hier (bepaald gedrag) niet aan mee”, maakt dat je meer tot de groep kunt behoren dan degenen die maar voor de vorm meedoen. Paradoxaal gezien, zijn de mensen die “nee” zeggen tegen bijvoorbeeld Europe, het meer met elkaar eens dan de “ja”-zeggers. Omdat de groep overweldigend is voor het individu is dat lastig. Jungiaans gezien zou ik zeggen dat een (kantoor)toren nu juist bedoeld is als boodschap aan het individuele lid: waag het niet nee te zeggen. (De rol van de toren in de tarot dringt zich op. Verder kom ik op het idee dat het daarom is dat we onze baan als “werk” betitelen. In mijn optiek is het werk je zelf ontwikkelen.)

begrenzen: ethiek gaat over het overschrijden van grenzen. Maar elke grens is – denk ik dan – zowel een frame (en we kunnen niet buiten een frame functioneren) als willekeurig, in termen van een keuze die we (moeten) willen. De discussie van ethiek gaat altijd over “het hebben moeten weten wanneer je een grens overschreed”. Maar alleen in het overschrijden van een grens, manifesteert zich de grens. Zonder “onethisch” handelen, geen “ethisch” handelen. Bij ethiek bespreken we meestal de grenzen (“de Balkenende norm”), maar niet het fenomeen dat het stellen van grenzen aan een ander eigenlijk onethisch is: we dienen elkaar te ondersteunen in het onderzoeken van de grenzen, maar niet elkaar de maat te nemen. Zie ook Benedictijns Leiderschap

Tenslotte hangt “behoren” samen met de paradox van “schaarste“: daarin zit de link met de economische crisis. Alle organiseren, alle groepen organiseren, overvloed in termen van schaarste (grenzen, van ons, eigen) en maken daardoor de overvloed “schadelijk”. Het grote probleem van de economische crisis is niet het gebrek aan geld, maar ons vermogen om een overvloed aan geld (en schuld) te scheppen.

Dat mensen verplicht naar een training “ethiek” moeten en een gelofte moeten afleggen is, technisch gezien, onethisch. Wanneer iemand niet “sub specie aeternitatis” – vanuit het eeuwig goede – kiest om zich “te gedragen”, maar “omdat het moet” of “om van het gezeur af te zijn”, verwacht ik weinig heilzaamheid.

Hoe past onze “Kaart van Werkelijkheidsopvattingen” hierin? De “linkerkant” verwijst onder meer naar de kant van “minder”, “control”, “regels en principes”, “denken en doen”. Vanuit het gebied van de rationaliteit oogt irrationaliteit bedreigend. In Nederland wordt dat mooi gesymboliseerd in de polders met hun rechte wegen en sloten, omsloten door de dijk. Daarbuiten een overweldigende zee van overvloed en verbrandende vuur van creativiteit. Vandaar dat we altijd weerstand zullen moet bieden aan de ander, om ons zelf niet te verliezen.

De paradox schrijft dus voor dat we alleen ons zelf kunnen vinden door ons zelf te verliezen. De crisis – letterlijk “het kiezen” – waarin we ons zelf verliezen zowel de enige weg die we kunnen begaan als de eigen (let op de letteromzetting) gemaakt weg. Wanneer ik luister naar de gebruikte woorden, denk ik:

  • “geld” is natuurlijk ook “geldingsdrang”;
  • het gaat om “het nemen van verliezen”;
  • we willen geen “slachtoffer” zijn – en maken daarmee anderen tot slachtoffer, die, hoe opmerkelijk, dat ook niet willen zijn;
  • onafhankelijk van Europa – die geheel tegen haar wil ontvoerd werd door Zeus.

Interessant denk ik dan, het lijkt me dat deze “enige” keuze leidt tot meer keuzevrijheid). Zoals ik al zei, kunnen we deze opdracht onmogelijk accepteren. Tot de dag, dat het mag.

Over Jan Lelie

Loves to facilitate groups in complex situations
Dit bericht is geplaatst in H1 Veranderen, Kaart van Werkelijkheidsopvattingen, paradox, zelf met de tags , , , . Bookmark de permalink.

Geef een reactie

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.