Zelfkennis begint met wijsheid

Koolwijk-01 gecomprimeerdCeciel schreef me:
“Onderstaand een citaat van Confucius. “Hij die de kracht van woorden niet kent zal niet in staat zijn een mens te leren kennen.” Mooi citaat vond ik, en waar.

Toen bedacht ik: het gaat nog een stap verder. “Hij die de kracht van woorden niet kent, zal niet in staat zijn zichzelf te kennen.” Wat ons natuurlijk brengt op de vraag “wat is kennen”.

Wanneer kent de mens zichzelf? Volgens Socrates is de mens niet in staat zichzelf volledig te kennen. Je voelt en ervaart jezelf, maar daarmee ken je jezelf niet. Als je probeert jezelf te begrijpen, probeert te begrijpen wat je voelt en ervaart, grijp je naar woorden. Alle denkprocessen spelen zich in woorden af. Is er voordat je jezelf manifesteert eerst het woord?

“In het begin was het woord”. Het woord als eerste scheppingsdaad. Eerst is er de gedachte, dan de handeling. Maar de materie waarop gehandeld wordt, is er al. Je bent al manifest (met handen vast te pakken) voordat je denkt. Je handelt al, ook zonder denken. Je ademt, poept, slaapt, grijpt. Maar al doende ken je jezelf niet. Je doet het onbewust. Met observatie van jezelf leer je jezelf kennen? Bewustzijn, ook van jezelf, in alleen in woorden te vatten?

Misschien is het tegendeel wel waar. Satre zegt: Existentie gaat vooraf aan essentie. Omdat je als mens jezelf bewust bent en op jezelf reflecteert, verwordt je ‘ik’ vaak tot een voorstelling die je maakt van jezelf (‘être-en-soi’, zijn als ding, als essentie). Op een gegeven moment ga je je gedragen naar het beeld dat je van jezelf hebt. Sartre noemt dat ‘kwader trouw’, onecht, afdwalen van je werkelijke ‘ik’. Het ontneemt een deel van je vrijheid. Pas als je je als mens los weet te maken van de voorstelling die je van jezelf hebt (of die anderen van je hebben), en in alle vrijheid je keuzes maakt, zonder doel of opdracht, vanuit het ‘niets’, existeer je als authentiek persoon (‘être-pour-soi’).”

Alle woorden worden je door anderen aangereikt. Je kunt niet kennen waarvoor geen woorden bestaan? Ik denk het niet. Je kunt kennen wat je bewust waarneemt. Mijn kinderen maakten zelf woorden: het woord “haakje” kenden ze nog niet, dat was een “ophangertje”. Een ladder was een “klimmer” en een hamer een “timmer”. Uit de handeling komt het begrip voort? Je kunt niet leren dansen uit een boekje. In alle vrijheid keuzes makend, zonder doel of opdracht, leer je al gaande jezelf kennen? Ik zie mensen zonder doel of opdracht die in alle vrijheid keuzes kunnen maken diep ongelukkig worden…

Terug naar de vraag: is er voordat je jezelf manifesteert eerst het woord? Het hangt er misschien vanaf welk zelf je (of zich?) manifesteert: het zelf volgens je natuur, of het zelf volgens je zelfbeeld. Maar er is toch niets natuurlijker dan het creëren van een zelfbeeld? Ieder mens doet dat van nature. Toch kan dat zelfbeeld significant afwijken van je natuur.”

Dank je wel Ceciel.

Ik dacht toen:

Interessant idee dat je je zelf kunt leren kennen door woorden! Zorg er vooral voor dat dit niet bekend wordt!

Ik denk dat we hier te maken hebben met de kaart en het gebied: “woorden” (en dit is een woord) beschrijven, beelden af, als kaarten en “gebied” ben jezelf, mijn afbeeldingen (hint: projecties, zoals kaarten een Mercator projectie kennen, zo gebruikt Ceciel een Fruijtier-projectie en ik een Lelie-projectie en u een (vul hier een woord voor uw zelf in)-projectie. Net zoals de Mercatorprojectie, vervormt er altijd wel iets) .

Ik vermoed dat we in een paradoxale situatie zitten: “ja, je kent jezelf” en “nee, je kent jezelf niet”. Het probleem zit er in dat ont-kennen niet hetzelfde is als niet kennen. Immers: Je kent jezelf want je kan jezelf niet ontkennen: dat is de hele truc. Je kan je zelf niet helemaal kennen, omdat er dan in die afbeelding dan minimaal één plek is die op zich zelf (!) wordt afgebeeld. Dit is een soort “blinde vlek” in zelfkennis en deze plek bevat je kennis die je niet kunt kennen. Wat woorden doen, is deze plek ook afdekken. Net zoals onze visuele systeem de vele blinde plekken op de retina invullen. Misschien zijn woorden juist wel ontstaan om de ontkenning te kunnen ontkennen en daarmee het kennen te dienen. Woorden vullen de gaten in onze zelfkennis, stoplappen.

Tegen “in de beginnen was het woord” heb ik altijd een intuïtieve weerstand gehad. Natuurlijk was er in den beginne geen woord. Het is een woordentruc om de vertegen-woordiger – interessante woordcombinatie – te introduceren. Waar is het begin van het begin? Overigens ben ik tegenwoordig van mening: “in den beginne ontstond de relatie”. Wat is een goed Nederlands equivalent voor het Engelse “relationships“? Ik ben niet verder gekomen dan “verwantschap”.

Over Jan Lelie

Loves to facilitate groups in complex situations
Dit bericht is geplaatst in paradox, zelf met de tags , , . Bookmark de permalink.

Geef een reactie

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.