Nous y sommes tous Français

Naar aanleiding van 22/3: “We zijn ook allemaal Belgen / Nous y sommes tous Belges”

Marijn Kruk stelt in De Correspondent de vraag Waarom de Fransen liever in een veiligheidsstaat dan in een democratie lijken te willen leven. Ik heb een notoire hekel aan waarom-vragen. Waarom? Daarom! Welke vraag speelt hier echt?

In de titel staat al aan wat er aan de hand is: begrenzen (Frans / On-Frans), perceptie (zeggen / doen) en macht (democratie / autoritair ). De drie basis paradoxen. Dit is niet een Frans fenomeen, maar universeel. “Nous y sommes tous Français”.

Inleiding
Lelie constellationDeze verschijnselen zijn al door Bateson beschreven in de jaren dertig van de vorige eeuw. De term hiervoor luidt: “schismogenese“. Ze gelden voor alle groepen, in alle situaties. Het enige verschil is de orde van grootte. Waren het “tot voor kort” (ik denk dan aan 200 jaar) lokale verschijnselen, nu zijn ze mondiaal. Kort gezegd: omdat de (wereld) economie vastloopt, een “Tragedy of the Commons“, zoals onder meer blijkt uit de klimaatproblematiek, manifesteert zich een (universeel) onderliggend verdelingsprobleem, dat zich uit in escalatie, “meer van hetzelfde”. Door het inzetten van “macht”, maskeren we onze machteloosheid in het verlossen van onszelf uit een situatie die we zelf geschapen hebben.


Verschillen verschillen
Schismogenese, is meer dan het ontstaan van verschillen. In iedere groep treedt “splitsing op”, sterker nog, splitsen is noodzakelijk voor het vormen van groepen. Of de verschillen natuurlijk of kunstmatig zijn, daar kan je over van mening verschillen (ook dat is een verschil). Een groep gaat altijd over zij/wij, in/out, wel/niet. De problematiek is er echter altijd een van apart/samen, meer/minder, …

Met ander woorden, een analoge situatie (meer/minder samenwerken) wordt altijd “geframed” in digitale termen (nee/ja samenwerken, zie het komende referendum). De framing zelf is ook een vorm van verschil maken. En dus betrekken we die vervolgens op onze eigen groep. Onze groep is “goed”, de anderen minder en dus “niet”. Daar gaan we meestal aan voorbij: framing, inclusief deze discussie, wordt onderdeel van het probleem (vandaar: “perceptie”). Dit noem ik, in navolging van Bateson, de dubbele binding, “double bind“.

De splitsing kan complementair zijn, de groepen vullen elkaar aan, of symmetrisch, de groepen lijken op elkaar. In het eerste geval spreken we meestal over een organisatie (waarin de functie verdeeld zijn), in het tweede geval over een gemeenschap (waaraan we betekenis ontlenen). Dit is ook weer een verschil in perceptie en dus onderdeel van het probleem. Het interessante is, dat we allebei nodig hebben: elke gemeenschap organiseert zich en elke organisatie heeft zaken gemeenschappelijk. Het een is niet beter dan het ander, ze zijn allebei nodig en lijken elkaar uit te sluiten. In de “vluchtelingen” (alweer framing) treedt de Tragedie van de Gemeenschappelijke Weide het duidelijkste op. De hele vluchtelingenproblematiek, is een manifestatie hiervan: organisatie en gemeenschap. Sommigen zitten daadwerkelijk vast in een tentje op een weide, de paradoxen kennen hun eigen ironie.

De complementaire splitsing leidt altijd tot stagnatie; de symmetrische tot escalatie. De eerste noemen we – bijvoorbeeld – economie, de tweede oorlog. Deze zijn niet alleen onverbrekelijk met elkaar verbonden, ze roepen elkaar ook op. Oorlog is “goed” (merk op dat “goed” en “slecht” ook weer een verschil betekent) voor de economie – ze groeit ervan – en economie – als ze stagneert – is “goed” voor de oorlog. De verschillen in dynamiek – escaleren en stagneren – hebben dezelfde bron en dezelfde bestemming: elkaar.

Nu zijn deze twee verschillen ook weer symmetrisch en complementair. Dit maakt, dat machtsverschillen (complementair) leiden tot stagnatie (vandaar de opmerkelijke trend naar een verdeling van 50-50 in verkiezingen) en tot de escalatie van “symmetrische” partijen (links/rechts). Die vervolgens weer om de macht gaan strijden. Daaronder ligt een universeel en onoplosbaar probleem: verdelingen. Er bestaat geen eerlijke verdeling. Verdelen, houdt in splitsen. Schismogenese is haar eigen oorzaak en gevolg.

Van lokaal naar globaal

Deze dynamiek was tot zo’n 200 jaar geleden vrij “onschuldig”, of in ieder geval “lokaal”. Dankzij het ontwikkelen van nieuwe technologie (overigens oorspronkelijk een vraag naar een ethische keuze: hoe goed te handelen) is ze thans “globaal”. We verkeerden al op de rand van de chaos, ze is nu alleen mondiaal.

Deze dynamiek heeft haar eigen logica, haar eigen wetten en regels. En ze zijn ook nog eens onvermijdelijk, omdat deze wetten aan hun eigen wetten moeten voldoen. Ze heeft ook geen oplossing en het kan daarom ook geen probleem zijn. Juist door haar te problematiseren (= perceptie), doet ze zich voor als een probleem. En zoeken we, hopen we op een antwoord, op de verkeerde plek. De sleutel ligt niet in het licht van de lantaarn, maar in het donker, waar we haar kwijt raakten.

En nu allemaal…
Wat is de vraag? Hoe in te zien dat angst om iets te vermijden wat we zelf geschapen hebben, de bron is van die angst. De stagnatie, onmacht en de wanhoop die we voelen is onvermijdelijk. Menselijk. Wat we zouden kunnen doen, is het accepteren, dat ook onze leiders onmachtig zijn. Ze gedragen zich als de machtige tovenaar van Oz – let niet op de mens achter het gordijn. De opdracht van de leider is niet langer het geven van antwoorden, noch het benoemen van de problemen. Het gaat om het ontwarren van de vraag, het vraagstuk. De vraag is, hoe te weten, dat je het ook niet weet. We zullen er met elkaar uit moeten komen, niet omdat we verschillend zijn, maar omdat we anders zijn.Net als Fransen.

Naar aanleiding van de gebeurtenissen in Brussel
1. Ik leg ook de nadruk op “ook”. We hebben de neiging om te denken dat we alleen maar het een kunnen zijn, met uitsluiting van iets anders. Dat categorieën wederzijds uitsluitend zijn. Dat leidt ertoe dat we – wellicht onbewust – ook “de andere” buitensluiten.
2. We hebben moeite met kansen. Wanneer er een (kleine) kans is, dat iets gebeurt, zal het een hele tijd niet gebeuren en dan toch. De kans dat het dan (toch) gebeurt is 1.
3. Waanzin is steeds hetzelfde proberen in de hoop op een andere uitkomst. Zowel terroristen als staten zijn in die valkuil gevallen.

Voor meer informatie: raadpleeg “Paradoxes of Group Life

Over Jan Lelie

Loves to facilitate groups in complex situations
Dit bericht is geplaatst in Uncategorized. Bookmark de permalink.