Archive for Leiderschap

GROTE prijs winnen met faciliteren

Verplaatst naar volgend jaar

Hoe weet je, of je impact hebt gehad met je bijeenkomst? OK, je klant is tevreden. Maar echt, objectief? Zodat anderen het ook weten? Door deze te laten beoordelen door een onafhankelijke jury. Dat kan de IAF Facilitation Impact Award voor je doen.

Maar hoe win je zo’n prijs? Kom naar onze masterclass We’re going to win. BIG. Op 19 april aanstaande. Een innovatieve, interactieve MasteClass met Judith de Bruijn en Marcel Collignon. Winnen was nog nooit zo leerzaam!

Meer informatie staat hier:
Winning BIG prijswinnend faciliteren

Of stuur me een mail:

Ik heb interesse in deelname aan de MasterClass

Ik kan op dinsdag 19 aprilIk heb belangstelling, maar kan die dag niet

Dit formulier zal alleen gebruikt worden voor belangstelling voor onze trainingen en begeleiding.

Wil je Waardevol Faciliteren?

Deelnemers met certificaat

In twijfel ligt nochtans de zo gekoesterde vrijheid van de mens vervat. – Voltaire

De toestand is complex, onduidelijk, vaag en onzeker. En ondertussen moet je ook nog vernieuwen. En dan ook nog het fenomeen van een onduidelijke opdracht van een opdrachtgever die wel de indruk wekt het te weten, maar … twijfel. (zie Waardevol Faciliteren).

Hoe ga je daar goed mee om? Waar ligt je vrijheid? In de twijfel? Je hebt Kunstmest nodig – voeding in de kunst van het faciliteren van veranderingen met groepen. Door beter te faciliteren, omgaan met team, groepen en organisaties in transitie. Het zit in de manier van met elkaar omgaan – wie, waar, welke? – , minder in het wat en hoe. Dat laatste – hoe voer je een sessie uit? – komt zeker aan bod. Maar de nadruk ligt op met elkaar uitvinden wat voor jou en je organisatie wanneer het beste werkt.

We hebben nog twee deelnemers nodig voor de Tiende Leergang, Kunstmest XP; Faciliteren voor eXPerts. Neem contact met me op voor meer informatie of bezoek Jij verdient Kunstmest!

Geen manieren om beter te leren faciliteren

You - Presenting Situation - Resources - Youdan door te doen.

Zelf doen – praxis – staat centraal in onze leergang Kunstmest; Faciliteren voor Professionals. Action learning, experiental learning, ontdekken en ontwikkelen met elkaar. Gebaseerd op een overkoepelend model. Dit is de laatste oproep voor deelnemers aan de 9e leergang, die 1 november van start gaat. Meer lees je op:

( ) meaning or life?

FaciliterenOproepenMeaning resides at the very core, heart, centre, or cross of facilitation. We usually talk about facilitation of groups. In order for a group to move ahead, it has to discover its own meaning (“what are we doing here?” “who are we?” “where do we want or need to go? “,”what’s driving us” or “what is our vision”, … ). In my map of reality perceptions, meaning (ideas, dreams, future) is facilitated (liberated, if you want or “realized”) from feelings, emotions residing in a group. It is an emergent process, from green <--|--> yellow, social & mythic. It is lion (no article!, I’m using ( ) archetype) coming out of see, luctor at emergo. It is child from mother, fire from water.

No life as we know it
Meaning, I tend to conclude, is an autonomous emergent property of interacting. Meaning is not ( ) thing nor is nothing. Meaning “pops up”, as if she has a life of her own. Even more, I have to conclude, there IS NO fundamental DIFFERENCE BETWEEN LIFE AND MEANING. They’re two aspects of the same phenomenon. Life make meaning of meaning, meaning of life. It is paradox@work!

As George Spencer-Brown states: world has created itself in order to see itself (Laws of Form).

Meaning of living is living of meaning
Depending on your point of view (aspect): evolution has created life and meaning or (inclusive or) meaning has created life and evolution. Using different words here, is only because they signify different points of view, not different (intended) meanings. Life – or meaning – has created men AND vice versa.

This makes meaning for human beings and groups fascinating and threatening. (the correct word is “numinous“). Life is al about surviving, maintaining your self. Not on your own, you cannot. We have to co-operate. Having meaning is no difference. Men creates meaning, as we need meaning to survive. And a group can have a lot more meaning, that’s why we attribute more meaning to a group – it has a name, so it must exist – than to ourselves. There is meaning in numbers. The price we pay? Not having a meaning of our selves: not to become free, to become enslaved out of free will. A small price.

A. It fascinates us, as it is born out of ourselves, and is a part of us. As child is to mother. It even reflects our self, we “made it”. We can play with it, juggle, hide it, imply or find it. It is part of us and we incorporate it (hence “body language).

Even more so, language has created women (women is used in the archaic sense, the source of men), first men. The word “men”, hu”man”, “mean”, “min”d, com”mun”ity, com”mon” …. and com”mun”ication are different perspectives on the same “thing”: emerging meaning. It is a kind of auto-catalytic process. Meaning liberates, we can liberate our self. We can become free humans!

A. It feels threatening as it is also autonomous: we have to respond to our own meaning. As creator of meaning, you are responsible (YOU are, not me: I’m responsible for these letters, nothing more – read the disclaimer. You, the reader interact with it and create meaning!).

Parent responsible for child. However, as any child, it wants to become independent, have a life of its own. It wants to become free, and then conquer, or even worse, kill us. It has to be controlled, or it will get a life of its own and destroy its maker.

Capturing meaning
Now, this is my way of thinking, because we have invented writing, we can “capture” meaning and use it for our own purposes. At last, we can control meaning! That’s why we lock up it up in books :-). We finally can define it (no you cannot, they’re just endless cycles of recycled words). That’s why we continuously seek to better define what we’re talking about: in order to control child-that-has-become-monster. The better the definition, the more control, the better we’re understood and the less ambiguity. But the only thing that doesn’t change is death. In order to preserve meaning, we have to kill it, kill ourselves.

In groups, this meaning thing becomes gargantuan: as a group is so much larger than an individual, its meaning must be more powerful, overwhelming. Meaning no longer serves us, we are becoming controlled by it. Meaning has become mean, to us? Groups impose their perspective, their rules and principles on the individual. Because then, and only then, you’ll be save(d).

The end
How will this end? Never. Every-time meaning tries to annihilate itself, meaning is recreated, revived, reborn. There will always emerge lions out of see. Leaders who liberate. The only thing we still have to learn, is to carry our own sufferings, our own burden, anxieties and not attribute them to others.

In terms of the map: this is the Renaissance movement. Facilitating renaissances. Love liberates.

Note: ( ) is used to signal there is no article, like “the” or “a”.

— Disclaimer.
The meaning of the words in this text have no meaning other than the meaning you’re reading. Words about words are about words. Any other meaning, intended or not by the author, is part of this disclaimer.

Why Y facilitates

100px-Aries.svgWHY Y?
There is a Y in you that wants to get out. Y is the brand of facilitation: the two \ / becoming | . Let me explain.

Rick Lindeman wrote in a discussion “Facilitators unite! A brand new brand is coming our way…”

I know Jan likes to to start a discussion from the etymological origin of the entity discussed, but i think the word ‘brand’ has transcended from its ‘cattle status’ of “being owned by”, to ones own identity.. it’s about knowing yourself.. γνῶθι σεαυτόν gnothi seauton .. and by knowing yourself, and your drives you can communicate what are you are doing more effectively..

As a response to my opinion, that branding facilitation is beside the issue. I do not want to be branded as a facilitator belonging to IAF. Rick continues saying people make choices subconsciously, and therefore we need brands. The word “subconsciously” triggered this:

Signs are present
My point is: every sign is ambiguous. A sign, a symbol represents. A symbol is not the thing spoken about, it is not about what is “present”. The experience, the feeling, the subconscious awareness is present. In order to talk about the present (! “he implies today!” “No, Jan means a gift.”; “are you kidding, he is presenting a joke”, … ) we need something to represent it. Now two habits kick in.

Owning the meaning
1. We have to assume the other accepts (= “owns”) the meaning as we intended. This is called “The Helsinki Principle”. (In the late 50’s, information system developers had to agree on the meaning of information on a screen. They decided that the meaning is 100% the same as intended by the sender. This is the root cause of the failure of every ICT system). See also the thesis: “Every sign is a request for compliance”.

Means controlling the meaning
2. At the same time (and now I do not mean the present), the symbol gets in the way. (In Dutch we even say: “staat voor”, meaning both stands in its place and stands in front of).

It is not that I’m against symbols and branding. I’m against the (implicit or explicit) suggestion that I own (= control) the meaning through owning the sign.

I do not control your meaning
This is what makes facilitation so special (and, if you want “weak”): it is the other who determines the meaning of what is present. We present something unique and it is NOT the brand.

Own your self
The second part of your argument, Rick, is even better. “it’s about knowing yourself.. γνῶθι σεαυτόν gnothi seauton ..”. This represents (sic) facilitation even better: the royal path to knowing yourself is in accepting the other in you. Facilitating is about making (facere) connection (li) – it is not me who started a discussion with etymology, it were the blind poets -. Getting to know yourself, means getting to now Other. The other is also in the group. We belong to the same One.

Now it gets complicated. In order to “exist” we have to become separated. A child becomes separated – parted – from mother, parents, family, tribe, …sometimes even nation. We find ourselves thrown into life. Our self becomes “dissociated”. We project the disowned parts on others. It is not me who is bad, our parent is bad; it is not me who is good, our parent is good. (You always have two times two choices).

At a certain point in life, we have to “find ourselves” (or is it “my self”, I’m unsure about this). Well, you don’t have to; you might choose to remain “incognito”, but then, you’re probably not becoming a facilitator. We have to make reconnection (= facilitate) with our split-off parts. Interestingly, every other member of your group also represents something you “remember”. These are the parts you have to connect with: other symbolizes part of you. But you have rejected them in the past and the other parts feel rejected too. (Please note the implicit use of projected). So there it is: we need a connection-maker to reconnect. This is what we call “leader”. A facilitative leader.

The only thing a leader ethically cannot do, is “owning” the other. A leader has to liberate.

We had to work in groups in order to survive. For thousands of years. Now we’ve finally liberated ourselves – we live in a world of plenty – and are facing our worst enemy: our selves. Facilitating is in sharing with others the parts we disown. Another word for this is friendship. Or peace.

Facilitating or Project Managing? Yes!

Projects in Tension FieldYesterday I had the pleasure to facilitate two meetings with project professionals in one day. Both about facilitating projects. A lot of questions where about the differences and similarities of the jobs. Are they different? Or do they belong to the same category? Does a project manager facilitate or does he or she needs a facilitator. And why doesn’t this facilitator stick to the well paying jobs he is good at: portfolio management?

These questions are a bit like “why is a raven like a writing desk?” The question was posed to Alice in Wonderland. Nobody tells her an answer, but the most plausible is: “because there is a b in both”. According to Martin Gardner (The Annotated Alice).

Both jobs require each other’s skills. They complement each other. That’s why we tend to think they’re opposites. That’s why most facilitators find it difficult to use their practical, analytical and hands-on competencies. They feel they will be constrained by these. Or why project managers refrain from using their emotional, irrational and subconscious side. They assumed they might be overwhelmed by them. So both remain in awe and jealous about the other.

In every meeting, there will be a part where a rational, structured approach leading towards actions by participants is needed. In every project there will be a meeting where emotional and irrational behaviour has to be addressed. The issues grow worse, when we stick to what we’re successful at.

Maintaining, as a project professional, a proven, data-driven, fact-oriented, money-wise, rational straight-on target course, will lead to a collision. Participants feeling estranged, lost, unwanted, resistance. “Implementing a complex ICT system (already failed twice) with 18 different functions, while merging two organizations, in four months time is just another SMART target”, a project manager remarked. It might not lead to mutiny, but it will bring sabotage, back-stabbing, unaccounted losses, unexplainable actions. Stuckness.

On the other hand, facilitating the well meant expression of feelings, diving deeper and deeper for the underlying truths, striving for ever more creative innovative daydreams, won’t bring happiness to all. You might end up offering the attainable for the ideal. “Just stay close to your hearts, hold each other’s hands, breath in, out and respects what comes out”. Yeah, sure. Utopia. The quality of life will be high, while the conditions will deteriorate.

It is not either project manager or facilitator. Nor trying to compromise! To find a middle way. Better not take the best of both worlds and mix them into a tasteless brew. That wouldn’t be good for any one.

Like every paradoxical dilemma, resolutions comes from the emergence out of the immersion. As one participant aptly remarked: “we have to take part in facilitating projects”. She both meant “we have to participate” and “we have take our part, our role”. We have to learn to work with the differences. Perceive together, while working as the opposite manifestations of the same process. Like every good companionship, we have to practice together. We don’t need each other, we can rely on each other. “Because there is a human in both”.

Definitie van faciliteren

hoofdstuk 4 wijzen-09Als operationele definitie van faciliteren hanteren wij: “vormen van leiden van groepen van meer dan 5 personen, zonder een formele zeggenschapsverhouding met deelnemers en met weinig belang bij enige uitkomst behalve de uitkomst.” Besef, dat bij faciliteren je eigen verhouding met de groep, onderdeel uitmaakt van het faciliteren. De facilitator maakt altijd ook deel uit van de groep. Zelf faciliteren of laten faciliteren, hangt af van de mate van eigen belang bij een specifieke uitkomst. Hoe hoger het eigen belang, hoe belangrijker om een ander te vragen.

Vanuit de Project Management wereld, komt steeds de vraag op naar de definitie of een duidelijke uitleg over faciliteren. Ik heb daar altijd wat moeite mee. Het is niet uit onwil of onkunde dat ik er geen kan geven: er kan geen duidelijke definitie bestaan. Het klinkt wat raar, maar faciliteren is in wezen onbegrensd, zoals communiceren en begrippen als tijd en ruimte.

Faciliteren is als een vorm van communiceren: je kunt niet niet communiceren en je niet niet gedragen. Alle faciliteren gedraagt zich en alle gedrag faciliteert ook. Faciliteren als vorm van communiceren: iedereen doet het. En het heeft ook geen begin of eind. Het is meer een continue stroom.

De vraag naar een definitie verbergt een andere vraag. De vraag naar “wanneer ben ik (on)bewust bekwaam aan het faciliteren?” We hebben immers op school en universiteit geleerd om bekwaam te zijn. Ook organisaties zoeken altijd “bekwaam personeel”. Wat nu, wanneer er een vak is, waarin iedereen onbekwaam is? Dan ga je vragen naar de definitie, om te kunnen bepalen of iemand bekwaam is. Helaas, onbekwaamheid is een noodzakelijke eigenschap van faciliteren.

FaciliterenFaciliteren, anders gezegd, is een emergent fenomeen, dat volgt uit sociale interactie (communicatie) en waaraan die interactie haar betekenis ontleent. In termen van de kaart van werkelijkheidsopvattingen: groen <----> geel, oproepen (–>) en faciliteren (<--). Iedereen faciliteert. Ik vergelijk het wel met het onderscheid tussen de danser en de dans. Zolang een danser danst, is er geen onderscheid en wanneer een danser niet danst, is het geen danser. Waar is de danser? Waar is de facilitator? Faciliteren ligt dicht tegen leiderschap aan. De "Lei” uit leiderschap is dezelfde als de “li” in faciliteren: maken van verbindingen, re-la-ties, in het Engels “relationship”.

Faciliteren is proces, maar er bestaat geen proces zonder inhoud. Daarom hebben we de neiging om ons op de inhoud te richten, die is tenminste duidelijk. Tegelijkertijd kan het proces soms inhoud worden en moet “faciliteren” duidelijk worden. Dat is niet verkeerd, maar ik vind het verstandig om die omschakeling te benoemen. Anders is het een vorm van verdekte manipulatie, politiek spel, “spinning”.

Ik merk mijn eigen verwarring. Blijkbaar, moet er iets gezegd of verduidelijkt worden, wat zich moeilijk laat zeggen. Ik schrijf de sleutelwoorden zo letterlijk mogelijk op, als geheugensteun. Ik zeg dan iets van: “wat bedoelen we met … ? “( vul in: …. , ouderbetrokkenheid, vraaggestuurd leren, visie ontwikkeling, boodschap, …). Dan, “ik wil nu even 15 minuten besteden aan dit begrip”. Vervolgens licht ik toe wat ik heb gehoord of gezien en vraag ik de inzichten van de deelnemers. Na verloop van tijd vinden we de voor ons op dit moment cruciale beschrijving.

Henri Haarmans en ik hebben wel eens gemerkt, dat er bij bijvoorbeeld project professionals een soort angst ontstaat, dat
a. ze niet professioneel zijn, wanneer ze zelf niet kunnen faciliteren
b. een professionele facilitator, hun taak overneemt.

Dat geeft prof. dr Homan ook aan in “Faciliteren zonder Omwegen”: de vraag naar een duidelijk definitie of resultaat van faciliteren vóóraf, kan geen faciliteren zijn. Faciliteren is een vorm van verduidelijken en bestaat bij de gratie van onduidelijkheid. Zodra het duidelijk is wat het “is”, verdwijnt faciliteren.

In de check list, achterin het boek “Faciliteren zonder Omwegen”, geven we daarom op basis van objectieve criteria aan (aantal deelnemers, diversiteit, belang,…), wanneer je het zelf zou kunnen doen tot wanneer je je beter door een ander kunt laten ondersteunen. De checklist staat ook hier: check list facilitator nodig?


Van alle paradoxen is de paradox van macht – power – voor facilitators de meest belangrijke. Het gaat namelijk om je zelf “uitdrukken” – expression -, (voor jezelf) te spreken. Daarom noemde MicroSoft, onbewust wellicht, haar presentatie applicatie “powerpoint“: met kracht een punt drukken.

Onder deze paradox vallen

  1. Autoriteit, het proces waarin je al dan niet door de groep geautoriseerd wordt
  2. Afhankelijkheid, het proces waarin je je (on)afhankelijk kunt opstellen
  3. Creativiteit, het proces waarmee (nieuwe) resultaten tot stand komen
  4. Moed, het vermogen om te spreken, tegen de druk van de groep in

De paradox heeft natuurlijk één op één te maken met leiderschap. Iedereen heeft geleerd dat een leider autoriteit moet uitstralen, onafhankelijk de afhankelijkheid van de groep accepteert en uitleg moet geven dat de destructie van de anderen of de andere groep eigenlijk het scheppen van een nieuwe toekomst inhoudt. Sterker nog, dat het zijn (meestal zijn) plicht is om dat te doen. Poetin liet daar op 18 maart jongstleden een onvervalst staaltje van zien. Zijn frame, vanaf het binnenkomen tot en met zijn vertrek, perfect voorbeeld van omgaan met macht, vanuit het “linker” perspectief. Het zou een mooie show zijn geweest, wanneer het niet zo serieus bedoeld is.

Het leiderschap van de facilitator, de begeleider, staat daar diametraal tegenover. De autoriteit ligt bij de groep, de deelnemers. Zij dienen te kiezen. Als facilitator scheppen we zowel keuzes als de vrijheid om te kiezen EN om het met elkaar oneens te zijn. Afhankelijkheid maakt hier geen éénheid, maar juist diversiteit. Daarbij scheppen we een sfeer waarin niet alleen de creatieve, mooie, kant van de groep naar voren komt, maar ook de destructieve, negatieve kant, gezien wordt. En we moedigen de deelnemers aan om te spreken, te tekenen, mee te doen. Het resultaat, tenslotte, is niet een mooie show, maar “het samen meemaken”. Zo werd het gisteren in een workshop over project professionals en faciliteren gezegd: “het gaat bij faciliteren om het mee maken”. Bij faciliteren gaat het om het perspectief van de “rechter” kant.

Mijn Punt, opnieuw: de dubbelzinnigheden van taal en woorden wijzen de weg.

Master class “faciliteren voor dagvoorzitters”

DagvoorzitterWORKSHOP: Masterclass faciliteren voor dagvoorzitters

VERZORGD DOOR: Jan Lelie van mind@work – Samen Beslist Beter Besluiten

KORTE INHOUD: Faciliteren: hoe en wat van welke en wie?

OPZET / WERKWIJZE: Jan Lelie ontwikkelde een aanpak over faciliteren op basis van vier kleuren. Uit deze “kaart” kan afgeleid worden hoe faciliteren zich verhoudt tot voorzitten. Deelnemers krijgen inzicht welke werkvorm waar het beste past en hoe in welke situatie het beste gereageerd kan worden.

De workshop is ook een inleiding op zijn boek “Faciliteren als Tweede Beroep” en de leergang “Kunstmest; Faciliteren voor Professionals” (i.s.m. Instituut Maatschappelijke Innovatie en Verbeek Verbindt). Zie of

U begrijpt de verbanden tussen voorzitten, faciliteren, interviewen, panel discussie, interactie met de zaal en parallel sessies. U leert welke werkvorm het beste passen bij welke situatie.

DUUR TRAINING: Eén dagdeel.


KOSTEN: € 225 – excl. BTW, per deelnemer, maximaal € 2250. Deelnemers ontvangen twee exemplaren van het boek “Faciliteren zonder Omwegen – 24 praktijkvoorbeelden”.

DATA: in overleg

What is leadership?

Six leadership typesThis is my contribution to a dialogue on Systems Thinking on leadership: What is leadership?

Leadership – as a word – consists of “lea” and “ship“. The root of “lea” is in the Sanskrit “yui”, We find it also in “re-la-tionship”, “intel-li-gence”, “rea-li-ty”, “re-li-gion”, “li-aison”, and “faci-li-tation”. It meaning is related (!) to “connecting”. “ship” basically means “to create”, “to make”, “to come into being”. So Leadership implies “to create (or to maintain) connections”. In my opinion, leadership is an emergent phenomena connected with processes of grouping.

6.54 My propositions are elucidatory in this way: he who understands me finally recognizes them as senseless, when he has climbed out through them, on them, over them. (He must so to speak throw away the ladder, after he has climbed up on it.)

He must transcend these propositions, and then he will see the world aright.- Ludwig Wittgenstein: Tractatus

A group (any group) both creates and is created by leadership, as, in my opinion, leadership connects a group with its environment, a.k.a. other groups. It consists of a double interact, of which we usually perceive only one of the interactions (“leading” or “following”).
This is a contribution to Systems Thinking dialogue on leadership. What is leadership?

There exists no “game” without a leader. As there exist (at least) six different “games”, there are also six different types of leaderships. Not only are they all connected to each other, they also creates each other.

As these double interact also creates meaning (in my opinion meaning is an emergent attribute of interactions, or, to put it differently, relationships shape meaning), leadership associates with (the) meaning of group (a group is also defined by the properties of its leadership and vice versa), or its very existence. This, in its turn, creates a double bind which makes it impossible to experiences leadership without adhering to the definition leader imposes. This also disables us from disconnecting Systems Thinking (ST) with leadership.

Systems Thinking, as a way of interacting with the environment is also a kind of leadership. Working along the lines of Will McWhinney in “Creating Paths of Change”, I discuss in my book (in Dutch, sorry), where ST fits and where it doesn’t. This is a kind of meta-leadership: the ability to perceive the type of leadership required in a situation and bringing it forward. This is what i call “facilitative leadership”.

As a fact, it is also the word “ladder”: something enabling you to climb up. Usually “leader” is seen at the top of the ladder. I think that a leader should become a ladder: enabling others to climb. Then, as Wittgenstein put it, you’ll be able to discard the ladder.