Tag Archive for creativiteit

Paradox van scheppen = splitsen

appel peer paradoxGeleidelijk aan krijg ik grip op de weerbarstige materie van de paradoxen. Paradoxen zijn schijnbare tegenstellingen. Ze zijn niet ontstaan als bijproduct van ons denken of onze taal, maar ze zijn het ontstaan. In de betekenisleer wordt gedacht dat we weten wat iets is, bijvoorbeeld een appel, omdat het niet iets anders is, bijvoorbeeld een peer. Een peer is geen appel. Echter, dezelfde redenering leidt tot “geen peer” is een “appel”. Maar broccoli is geen peer en ook geen appel. Irritant. Inderdaad. Hier is een antwoord op een mail van Danielle.

“Klinkt goed, het fenomeen van de paradoxale krachten vind ik vanuit het creatieve proces gezien blijvend fascinerend, ..”

Paradoxen zijn equivalent aan energie. We ervaren paradoxen niet rechtstreeks, maar – inderdaad – door de krachten die ze “vertonen” (let op het dubbelzinnig woordgebruik).

Het creatieve proces zelf is een paradoxaal fenomeen en wel op twee manieren. Allereerst is creativiteit één kant van het paradoxale paar creativiteit – destructie. Bij elke creatie vindt ook vernietiging plaats. De destructieve kant herkennen we in “conservatieve krachten”, weerstand tegen vernieuwing. Vernietigen en scheppen “kost” energie, de zogenaamde “vrije energie”. Deze vrije energie is in staat om werk te verrichten.

Ten tweede maakt elke paradox ook energie vrij. Deze “vrije energie” schept zich zelf in de vorm van een nieuwe paradox. De eeuwige transformatie, de eeuwige cyclus geboorte –> ontwikkelen –> vernieuwen –> sterven –> geboorte –> . Met andere woorden, creativiteit als fenomeen is ook een resultaat van een paradox.

100px-Aries.svgElke schepping, elke creatie, is altijd ook een splitsing. Ik las laatst dat in de Bijbel men het Hebreeuwse woord “bra” als schepping vertaald heeft. Maar “bra” betekent ook verdelen, splijten of splitsen. Scheppen “is” het scheiden van boven en onder, hemel en aarde, licht en donker, goed en kwaad, vrouw en man, hoed en schoenen, … . Het teken voor splitsing in de astrologie is Ram, duidelijk een splitsing en ook het begin van het (zonne)jaar.

Tegelijkertijd is het maken van een onderscheid de enige noodzakelijke voorwaarde voor een paradox. Dat leert “Laws of Form” ons. De paradox uit zich in het fenomeen dat deze wereld zich zelf schept. Er bestaat geen verschil tussen de evolutie-theorie en het bestaan van god, wanneer god samenvalt met het heel-al, alles. Omdat wij een onderdeel van de evolutie/schepping zijn, kunnen we het niet bevatten. Immers, dan zou een deel het geheel bevatten. Vandaar het mysterieuze gevoel van het mysterie. En de noodzaak om ons zelf in eerste instantie af te splitsen, te dissociëren, en vervolgens te helen, met behoud van het numineuze. Ik gebruik het woord numineus, omdat jij het woord fascinerend gebruikt. Numineus betekent fascinerend en angstwekkend, aldus Otto en Jung.

“… dissociatie, Het leren waarnemen van je eigen waarneming, splitsing van objectief versus subjectief.. etc. Het wil nog niet zeggen dat ik een beeld heb bij hoe e.e.a. wordt ingezet in de praktijk maar daar ben ik wel benieuwd naar.”

De beschrijving van de inzet in de praktijk beschrijf ik in mijn boek “Faciliteren als Tweede Beroep”: het is een meta-praxis, een reflectie op de praktijk. De inzet in de praktijk, kan alleen in de praktijk, vandaar dat we de leergang Kunstmest hebben. “Faciliteren”, zei laatst een project manager in een moment van inzicht, “moet je mee maken.”.

Creativiteit

Creativiteit kent een innerlijke tegenstrijdigheid: creativiteit ontstaat uit de splitsing tussen de groep (gericht op eenheid, saamhorigheid, …) en het individu (gericht op verandering, vernieuwing, beweging…). Machiavelli schreef al in De Prins dat alle vernieuwing komt van het irrationele individu, die tegen de groep in gaat. Creativiteit destabiliseert. Veel managers houden in hun gedrag niet van creativiteit omdat dit inherent bedreigend – of in ieder geval onbeheersbaar of onvoorspelbaar – is. Tegelijkertijd zullen ze zeggen dat ze wel creativiteit willen bevorderen. Dit is wat Chris Argyris noemt Theory I in Use (wat je gebruikt) versus Theory II Espoused (wat je zegt). Dat er een verschil tussen zit kunnen we niet bespreken vanwege regel 2. (Regl 1: de baas heeft altijd gelijk; Regel 2: wanneer de baas geen gelijk heeft, treedt regel 1 in werking).

De meeste groepen, is mijn ervaring, hebben ook moeite met creativiteit. Allereerst herkennen ze creativiteit niet eens wanneer ze erover struikelen. Verder hebben groepen de neiging zich afhankelijk te maken van de baas. De neiging zal bestaan om de creatieveling uit te sluiten, als zonderling of zondebok te bestempelen. Het resultaat van innoveren is “Creative destruction“, de term van Schumpeter. Om iets nieuws te scheppen dienen we het oude te vernietigen. Daarin ligt vaak een probleem – sommigen noemen dit een uitdaging – bij het faciliteren, want een groep wil allebei. Je wilt behouden wat werkt en weet nog niet wat ook of beter kan werken.

Creativiteit houdt immers ook in het accepteren van “het andere” in. Dit noemen we ook wel out-of-the-box denken. Hoewel ik een grote fan ben van De Bono’s denkhoeden, bleek uit onderzoek wat we jaren geleden bij Createch hebben gedaan, dat alleen de buitenstaander in staat was met buiten de bekende kaders te treden. Alleen wanneer je je niet bewust bent van je belemmerende overtuigingen, kan je over de belemmering heen stappen. Creatieve, nieuwe ideeën blijken te komen in een situatie van rust en ontspanning, die de werking van toeval bespoedigt. Mijn voorkeur gaat uit naar het inviteren van echte buitenstaanders. Alleen zij kennen creatief gedrag. De ander representeert het nieuwe.

Tenslotte, Drucker vond dat het onverwachtte de meest bepalende factor is voor innovatie. Ik vraag me af, in hoeverre het brein bedoeld is om tot creativiteit te komen. Een beetje zoals Freek de Jonge in zijn jonge jaren: “niet zo bedoeld, maar mooi meegenomen”.